چاپ این خبر
کد خبر : 72232
۵:۰۲ ب.ظ - شنبه ۱۳۹۶/۰۱/۲۶
بررسی اجمالی سازه های قدیمی خوانسار؛

مکانیزم آسیاب های آبی خوانسار و شیوۀ کار آنها

بازسازی این آسیاب ها علاوه بر آنکه خوانسار را مجدداً به عنوان یکی از شهرهای مهم دارای آسیاب های آبی در کشور می شناساند، می تواند پتانسیل های جذب گردشگر در این شهرستان را نیز فراهم سازد.

به گزارش پایگاه خبری چشمه سار مدیر وبلاگ تاریخ مردم خوانسار نوشت؛ خوانسار را می توان قطب آسیاب های آبی در غرب استان اصفهان دانست؛ چراکه در گذشته بیش از بیست آسیاب آبی که در گویش محلی بدانها «آر» گفته می شد و از محدودۀ جغرافیایی سرچشمه تا حوالی بیدهند و در امتداد رودخانۀ اصلی شهر پراکنده و فعّال بودند، وجود داشت، تا آنجا که حتی از شهرها و روستاهای اطراف و اکناف نیز جهت آسیاب گندم ها و سایر غلاتشان به این دیار گسیل می شدند.

اما به نظر می رسد که قدمت این آرها یا آسیاب های آبی خوانسار به حدود سیصد سال پیش برسد. در بررسی و مطالعۀ مکانیزم و سازوکار آسیاب های آبی این شهر یا شیوۀ کار آنها از قدیم الایام تاکنون، با وجود آنکه تمام آسیاب ها در راستای رودخانۀ اصلی شهر (که غالباً از سرچشمه نشأت می گرفت) و کنارۀ آن قرار داشتند، لیکن برای به حرکت درآوردن چرخ آب یا توربین های چوبی آسیاب، از جریان آب آن رودخانه استفاده نمی شده است، بلکه از تکنیک سرعت آب یا جریان و فشار نیروی آب انهاری که به وسیلۀ کانال هایی که به سمت چاهک یا تنورۀ آسیاب هدایت می شد، بهره می گرفته اند.

بنابراین به این نوع آسیاب ها «تنوره ای» یا «پَرّی» می گفته اند. در حقیقت، تمام آسیاب های آبی خوانسار از نوع تنوره ای با چرخاب افقی بوده اند؛ بدین نحو که آب نهر یا رود از کانال یا جدولی دست ساز وارد مخزنی عمودی و استوانه ای شکل موسوم به چال، چاهک یا تنوره می شد و بعد از عبور از مجرایی که در انتهای این حفره قرار داشت، با فشار به پروانه های چوبی اما تخت چرخاب یا توربینی که موازی با سطح زمین قرار داشت، برخورد می کرده باعث چرخیدن آن می شده است. سپس این نیروی محرکۀ حاصل از گردش توربین، از طریق یک محور عمودی فلزی به سنگ بالایی یا رویین آسیاب منتقل و باعث حرکت آن روی سنگ آسیای زیرینی که همواره ثابت بود، می شد. بدین ترتیب طی این روند، انرژی آب به انرژی مکانیکی تبدیل می شد. ترتیب و مراحل کار این نوع آسیاب آبی در تصاویری که در انتهای مقاله آمده، نشان داده شده است.

به طور کلی، در بررسی ساختار و مکانیزم آسیاب های آبگَرد خوانسار و روش کار آنها، در ذیل به چند بخش از مهم ترین و اصلی ترین قسمت های تشکیل دهندۀ این آسیاب ها و ویژگی آنها اشاره می کنیم:

– «کانال یا جدول سرآب»، که وظیفۀ انتقال آب از رودخانه یا نهر به حوضچۀ چاهک یا تنوره را دارد. این کانال ها غالباً به صورت دست ساز و مصنوعی هستند که با جداسازی یا انشعاب نهر یا جوی آب از رودخانۀ اصلی یا نهری بزرگ تر به سمت چاهک آسیاب امتداد می یابند. در سابق در شهرستان خوانسار گاه از یک کانال سرآب با دو چاهک مجزا هم می توانستند آب مورد نیاز دو آسیاب آبی را تأمین کنند، که البته این بسته به شدّت فشار و حجم آب یا به قولی پُرآبی نهر داشت. اگر اشتباه نکرده باشیم یک نمونه از این نوع آسیاب های دوقلویی که با یک کانال سرآب و دو چاهک تغذیه می شد تقریباً در جانب حسینیّۀ حبیبی ها و نمونۀ دیگر هم در محدوده ای بین صفائیه تا چهارباغ قرار داشتند که امروزه چیز زیادی از آنها باقی نمانده است.

– «چاهک، چال یا تنوره»، که کار آن انتقال آب از سطح بالا به پایین است. چاهک یا تنوره به صورت استوانۀ عمودی و مدوّر شکل است که در زمین کنار آسیاکده می سازند و آبی که از کانال سرآب و از بالا به داخل آن می ریزد را جمع کرده به مجرا یا بُنی که در انتهای دیوارۀ آن قرار دارد و به آبراهی شیب دار، که رفته رفته باریک تر و تنگ تر می شود، هدایت می کند، و پس از خارج شدن از این آبراه، با فشار به پره های چرخ آسیاب برخورد کرده باعث چرخش و حرکت آن می شود.

– «چرخاب»؛ رکن اصلی هر آسیاب یک چرخ چوبی است که با نیروی آب می گردد. چرخاب (یا همان توربین آب) که گاه به آن «پَر» هم می گویند، به سنگ رویین آسیا وصل است و آن را می گرداند. چرخاب محوری استوانه ای دارد که در یک سر آن نوکی فلزی و بر سر دیگرش میله ای آهنی فرو شده و پرّه هایی از جنس چوب اما تخت به سطح دور آن وصل است. در تمام آسیاب های خوانسار، چرخاب را به صورت افقی یا موازی با سطح زمین در گذر آب قرار می دادند. چرخاب افقی محوری قائم دارد که پرّه ها به‌طور افقی در شکاف های مایل روی آن فرو رفته و محکم شده است.

این چرخاب زیر سنگ های آسیا کار گذاشته می شود. طرز قرار گرفتن چرخاب چنین است که نوک فلزی سر پایین محور در سوراخ سنگی که بر کف آب قرار داده شده، فرو می رود و میله آهنی سر بالای آن از میان سنگ ثابت زیرین آسیا می گذرد و در گلوی سنگ گَردان آسیا محکم می شود.

– «سنگهای آسیاب یا آسیا»، که شامل دو بخش سنگ آسیای زیرین (زیری) و سنگ آسیای رویین (رویی) هستند. در حقیقت در این نوع آسیاب ها، سنگ زیرین همیشه ثابت است و (همانطور که گفته شد) سنگ رویین توسط نیروی وارده یا محرکۀ چرخاب از طریق محوری عمودی از جنس فلز که سر آن به وسط این سنگ و انتهای آن نیز به مرکز چرخاب متصل می شود، می چرخد.

گندم یا غلّه نیز از داخل مخزن و از طریق وسیله یا ابزاری شبیه ناوادان به منفذ یا سوراخی که در مرکز سنگ آسیای رویین تعبیه شده، به میان دو سنگ آسیا هدایت و بر اثر حرکت سایشی این سنگ ها، به آرد تبدیل می شود. آسیاب های آبگرد تنوره ای دارای قسمت های بهم پیوستۀ دیگری نیز هستند که توضیح آنان با توجه به تخصصی و نیز مفصّل بودنشان، مقال دیگری می طلبد.

اما در ادامۀ بحث، این سؤال در ذهن خواننده پیش می آید که چطور ممکن است نهری با حجم کم آب و پتانسیل و شدّت نیروی کمتری نسبت به رودخانۀ اصلی، بتواند چنین سنگ وزین و عظیمی را به حرکت درآورد؟ در این رابطه نقش مؤثر و کارساز چاهک یا تنوره دیده می شود؛ بدین صورت که فضا و دیوارۀ چاهک (یا همان محفظه یا مخزنی که از سقوط آب به آن، انباشته و جمع شده)، آب را از طریق آبراه یا مجرای باریکی (که قبلاً توضیح آن داده شد) انتقال داده، بر فشار، سرعت و وزن آن افزوده، و پس از برخورد به پروانه های چوبی توربین، آن را به حرکت درمی آورد؛ درست مثل اینکه هر چقدر پهنای رودخانه عریض تر باشد، از شدّت سرعت و فشار نیروی آب آن کاسته می گردد، اما هرچه به عرض باریک و تنگ آن می رسیم، بر حجم و انباشتگی آب رودخانه و شدّت جریان و فشار و نیروی زیاد آن افزوده می شود.

این مثال هم برای چاهک یا تنوره نیز صدق می کند: «افزایش حجم، فشار، سرعت و شدّت نیروی برخورد آب به پره های توربین». به همین خاطر است که یک آسیابان خوانساری با توجه به نوسان آبدهی یا در اصطلاح عامیانه، کم آبی، که قطعاً در شدّت فشار یا کم شدن حجم و جریان آب تأثیر داشته است، به بهره گیری از شیوۀ تنوره ای و کار گذاشتن توربین افقی و موازی با سطح زمین جهت آرد کردن گندم و هر نوع محصول مورد نظر خود ترغیب و مایل شد.

البته می توان چنین فرض کرد جدا از نوسان آبدهی برخی از چشمه های آهکی و انهار و نتیجتاً کم شدن جریان آب، در مواقعی هم آبیاری نامناسب و غیراصولی کشاورزی و مسائلی دیگر (فرضاً خشکسالی)، گاه تا حدودی موجب مسکوت ماندن یا رکود و از حرکت باز ایستادن موقت یا چند روزۀ آسیاب ها نیز می شد.

با تمام این توضیحاتی که داده شد، باید این نکته را هم اضافه کرد که با ورود تکنولوژی های پیشرفته و روز دنیا به کشور و ظهور آسیاب های موتوری یا صنعتیِ دارای تجهیزات مدرن، آسیاب های آبی سنّتی خوانسار از رونق و فعالیّت افتاده به تدریج متروکه و مخروبه شدند و آثار برجا ماندۀ معدودی از آنها نیز در حادثۀ سیل سال ۶۶ به کلی از میان رفت.

به همین دلیل متأسفانه دیگر از این آرها یا آسیاب های آبی قدیمی چیزی جز نام و خاطره ای باقی نمانده است. با این وجود، اخیراً در محوطۀ اطراف پارک سرچشمه، یکی از این آسیاب های آبی تنوره ای به همّت و تلاش آقای نعمت نظری احیا و راه اندازی شده که تنها آسیاب آبیِ فعال در استان اصفهان نیز محسوب می شود.

امید است با حمایت مسئولان و مساعی بخش خصوصی، در آینده ای نه چندان دور، شاهد احیا و بازسازی تعداد دیگری از این آسیاب ها (که هنوز اندک ویرانه و اثری از آنها باقیست) و در نتیجه، ثبت ملی این آثار تاریخی شهر، و به دنبال آن، چشم اندازی روشن و زیبا جهت توسعۀ پایدار اقتصاد گردشگری در شهرستان باشیم.

در حقیقت، بازسازی این آسیاب ها علاوه بر آنکه خوانسار را مجدداً به عنوان یکی از شهرهای مهم دارای آسیاب های آبی در کشور می شناساند، می تواند پتانسیل های جذب گردشگر در این شهرستان را نیز فراهم سازد.

پینوشت:

۱- روایات عامیانه و شفاهی مردم محلی و ساکنین قدیمی خوانسار تعداد ۴۱ آسیاب آبی را برای این شهر برمیشمارند؛ لیکن با توجه به اینکه وسعت شهری خوانسار در روزگاران گذشته محدودۀ جغرافیایی سرچشمه تا شاید منطقۀ چهارباغ و نواحی اطراف آن را در برمیگرفت، لذا به نظر میرسد تعداد آسیابهای آبی در این محدوده کمتر از رقم فوق یعنی ۴۱ آسیاب بوده است. شواهد باستان شناختی نیز حدوداً تعداد بیست آسیاب آبی را در شهر خوانسار قدیم نشان میدهند و گویا مجموع ۴۱ آسیاب مربوط به محلات و مناطقی است که قبلاً جزو قریه ها و آبادیهای خوانسار شناخته میشدند (مثل بیدهند و ارسور و سونقان و…) و امروزه جزیی از شهر و محلات خوانسار به شمار میروند و شاید این آسیابها تا روستاهای کنونیِ خارج از شهر نیز امتداد داشته اند. بنابراین تعداد ۴۱ آسیاب برای شهر خوانسار در صورتیکه از منطقۀ سرچشمه تا پایینتر از بیدهند و حتی قودجان و تیدجان در نظر بگیریم غلو نشده است و حقیقت دارد.

همچنین نباید آرها یا آسیابهای خوانسار را با آرغه ها یا عصّارخانه های خوانسار اشتباه گرفت؛ چرا که این آرغه یا به اصطلاح آسیاهایی که در حقیقت آسیاب نبودند، با چهارپایی مثل گاو نر (وَرزَو) یا یابو کار میکردند و به کار عصّاری یا روغنگیری دانه های روغنی و نباتی مثل بَزرَک، کرچک، کنجد، خشخاش و غیره میپرداخته اند و بیشتر از سه تا پنج آرغه (در طول دورانهای مختلف) هم نبودند که آن هم در شهر فعالیّت میکردند (جدا از این کارگاههای روغن کشی، یکی هم در قودجان بوده است). به کسی که در آسیاب کار میکرد آسیابان و در گویش محلی خوانساریها «آربان»، و به فردی هم که در آرغه یا عصّارخانه کار میکرده «عصّار» گفته میشد.

۲- البته در برخی از نقاط کشور، همۀ آسیابها تنها به کار آرد کردن گندم و غلات نمیپرداخته اند، بلکه اگر اشتباه نکنیم تعداد کمی از آنها کار آسیاب حنا و بعضی دیگر نیز عمل آسیاب کردن ادویه جاتی را که بصورت خام توسط مردم تهیه و خریداری میشد، انجام میدادند؛ در حالیکه در خوانسار، در مواقعی خیلی کم، کار آسیاب ادویه جات و حنا توسط آسیابهای سنگی کوچک دستی یا به اصطلاح خانگی انجام میگرفت و تمام آسیابهای بزرگ خوانسار فقط به کار آرد کردن غلاتی چون گندم و جو میپرداختند.

۳- روایات عامیانه و شفاهی اهالی خوانسار قدمت آسیابهای آبی در این دیار را به زمانهای بسیار دورتر و به حدود پنج قرن پیش و حتی چندین سده قبل از روی کار آمدن صفویان میرسانند، اما چون متأسفانه هنوز هیچ آثار و نیز نوشته یا سند مکتوب و معتبری مربوط به گذشته های دور که نشان دهند این بناها و کارگاهها دیرینه ای طولانیتر دارند بدست نیامده است، لذا نمیتوان با قطعیّت این روایات را پذیرفت و فعلاً میتوان پیشینۀ سیصد سال را که مطمئنتر و معتبرتر و همراه با سند است پذیرفت و برای تخمین قدمت آسیابهای خوانسار بکار برد.

۴- سابقاً این وضع بندرت اتفاق می افتاده است، خصوصاً آنکه تا یک قرن اخیر موردی از خشکسالی آنچنان جدّی و آسیب پذیر در خوانسار مشاهده نشده بود. با اینحال اینگونه هم نبود که هیچ مشکلی برای آسیابها نیفتاده باشد بلکه مشکل کم آبی در دوره هایی گریبانگیر مردم این سامان هم شده است و تأثیر آن بر آسیابهای آبی خوانسار نیز مشهود بود.

 

منابع استفاده شده در تدوین این پژوهش:

– گفتگوی تخصصی با آقایان: حسین صدیقیان، دکترای باستان شناس از دانشگاه تهران؛ نعمت نظری، مالک خصوصی آسیاب آبی سرچشمه؛ حسین مقدسی، کارشناس ارشد ژئوفیزیک گرایش ژئوالکتریک از دانشگاه تهران؛ و روایات و نقل قولهای شفاهی اهالی و ساکنین محترم خوانسار. با تشکر از ایشان.

– دانشنامه بزرگ اسلامی، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، ج۱، ص۲۱۳٫

– ندا سبحانی. “شهر آسیاب های آبی”، مجله الکترونیکی ویستا (vista.ir/article/289188/)، به نقل از روزنامه ایران.

پژوهشگر: محسن محرابی
کارشناس ارشد تاریخ ایران دورۀ اسلامی از دانشگاه اصفهان

 

اضافه کردن دیدگاه جدید

جدیدترین ها